W filmie Stefana Themersona "Przygoda człowieka poczciwego" mężczyzna zamawiający robotników do przeniesienia szafy wypowiada niezwykle ważne zdanie: " Nie będzie dziury w niebie, jeżeli pójdziesz tyłem". W opisach filmu i prywatnej korespondencji Stefan Themerson często wykorzystywał je jako podtytuł filmu. Przedstawiając dzieło Themersona po blisko stu latach i po raz pierwszy w Wenecji, chciałbym powtórzyć za jego autorem " Nie będzie dziury w niebie, jeżeli pójdziesz tyłem".

Irracjonalna humoreska z 1937 roku dedykowana była tym racjonalistom, którzy myślą, ze zawsze mają rację. Człowiek poczciwy chce wyjść z otaczającego świata, chce pójść tyłem do lasu, odfrunąć na dach , zobaczyć świat z innego punktu widzenia. Zobaczyć coś , co stanowi o wyjątkowości naszego życia, a czego nie zawsze możemy doświadczyć z normalnej, ziemskiej perspektywy.

Film Stefana i Franciszki Themersonów zrealizowany w 1937 roku, wraz z pracą Giovanniego Anselmo z roku 1972, stał się inspiracją do "zbudowania" wystawy poświęconej pragnieniu demokracji. Demokracji rozumianej w dość specyficzny sposób, czyli tak jak pojmował ją, przywoływany w tekstach A. Turowskiego i K. Przyborowskiego, Lampadefor, bohater opowiadania Stefana Themersona "Hau! Hau! Czyli kto zabił Ryszarda Wagnera", który uważał, że naszym obowiązkiem jest obrona praw mniejszości, bez względu na to, jaka frakcja jest w danym momencie u władzy.

Tytuł wystawy PARTICOLARE świadomie odwołuje się do pracy Giovanniego Anselmo, poprzez swoją niematerialność i operowanie jednym słowem "particolare" zwracającej naszą uwagę na to, co szczególne, wyjątkowe, wymykające się z obowiązujących ram przestrzeni społecznej, w której, jak pisze w swoim eseju Andrzej Turowski, w etykę pragnienia demokracji wpisana jest równość, sprawiedliwość i wolność.

Zawarte w filmie Themersonów pragnienie widzenia świata z innej perspektywy zdefiniowane jest w dwóch głównych obszarach działalności Fundacji Signum. Fundacja realizuje ideę otwarcia na potrzeby i pragnienia drugiego człowieka zarówno w obszarze sztuki, co udowadnia obecna wystawa, jak i w działalności pomocowej, o której pisze Kacper Przyborowski .

Wystawa PARTICOLARE jest drugą częścią dyptyku pokazującego wybrane prace z kolekcji Fundacji Signum oraz prace zaproszonych do wystawy artystów spoza Polski; jest ona także, co stało się już naszym zwyczajem, próbą wpisania się w kontekst wenecki, stąd obecność m.in. unikalnych fotografii z archiwum Alberto D'Amico/Silvestro Lodi wykonanych w czasie studenckiej rewolty 1968r.

Pierwsza część dyptyku, zatytułowana "Awake and Dream" i prezentowana w 2009 r. poświęcona była pojęciu pragnienia i pożądania: ciała, przestrzeni, obrazu , czy wreszcie pragnieniu samego pragnienia. Druga część ma na celu pokazanie związków między sztuką i demokracja, oczywiście w zakresie określonego projektu kuratorskiego, który poprzez wybrane dzieła pokazuje, że temat demokracji zawsze był w obszarze zainteresowania artystów, a w obecnych czasach stał się tematem wyjątkowo aktualnym. Następuje nawet pewne przesuniecie zaangażowania artystów w stronę rozważań poza artystycznych.

W wielu przypadkach uczestnictwo artysty staje się celem nadrzędnym w stosunku do samego dzieła. Trzeba pamiętać, że w tym szerokim spektrum społecznym, politycznym i artystycznym istnieje jednak przede wszystkim istota ludzka, ku której zwraca się ciemniejsze oblicze mocy współczesnej władzy,określającej się mianem demokratycznej - jak pisze w swoim eseju Giorgio Agamben - oddziałując nie tyle na ludzką możność robienia, co możność nierobienia.

Wystawa, uwzględniając specyfikę miejsca, jakim jest Palazzo Donà, dzieli się na kilka sekcji, w których zgrupowane są prace historyczne i współczesne. Ważne miejsce zajmuje również dokumentacja fotograficzna i audycja radiowa z cyklu Tre Colori zmontowana z materiałów archiwalnych, przypominające wydarzenia marca 1968 roku w Wenecji i w Rzymie. Ikonicznym znakiem czasu, który zapoczątkował koniec historii XX wieku, jest logo Solidarności zaprojektowane przez Jerzego Janiszewskiego i opatrzone autografem Lecha Wałęsy. Ten wyjątkowo cenny dokument pochodzi z kolekcji Fundacji, która – przypomnijmy, ukonstytuowała się 13 grudnia 2002 roku, w rocznicę ogłoszenia Stanu Wojennego w Polsce. Poszczególne sekcje omówione są w towarzyszącym wystawie przewodniku, przygotowanym przez Andrzeja Turowskiego.

Wystawa prezentuje prace artystów takich, jak: Giovanni Anselmo, Mirosław Bałka, Elżbieta Jabłońska, Zuzanna Janin, Jerzy Janiszewski, Katarzyna Kozyra, Zofia Kulik, Goshka Macuga, Angelika Markul, Gioia Meller Marcovicz, Anna Molska, Ewa Partum, Józef Robakowski, Jonasz Stern, Mladen Stilinović, Marek Sczęsny, Stefan i Franciszka Themerson, Krzysztof Wodiczko, Andrzej Wróblewski, Gilberto Zorio, Artur Żmijewski.

W tym miejscu winien jestem złożyć podziękowania wszystkim artystom biorącym udział w wystawie.
Osobne podziękowanie chce złożyć Giovanniemu Anselmo za wyrażenie zgody na użycie tytułu jego pracy jako tytułu ekspozycji i Giorgiowi Agambenowi za kolejny esej towarzyszący naszej wystawie. Dziękuję również Radio 3 Rai i dziennikowi Il Gazzettino za udostępnienie materiałów archiwalnych i objęcie wystawy patronatem medialnym, wraz z Equipèco, we Włoszech oraz redakcjom Arteonu, Czasu Kultury, Obiegu i TVP Kultura za patronat medialny w Polsce.

Grzegorz Musiał